Mikro ölçüdə BÖYÜK KƏŞF: Canlı damar quruluşu HAZIRLANDI

Alimlər qan damar xəstəliklərinin başladığı mürəkkəb burulma və budaqlanmaları dəqiq əks etdirən canlı “damar-çip” (vessel-on-a-chip) sistemi hazırlayıblar.

Ajans.az "Science Daily" saytına istinadən xəbər verir ki, qan damarları burulur, şaxələnir, daralır və genişlənir — bu dəyişikliklər qanın axınına ciddi təsir göstərir. Lakin uzun müddət laboratoriya modellərində damarlar sadə, düz borular kimi təsvir olunurdu. Bu cür sadələşdirilmiş modellər faydalı olsa da, bir çox damar xəstəliklərinin yarandığı real şəraiti əks etdirmirdi.

İnsan qan damarlarının həqiqi quruluşunu daha düzgün modelləşdirmək məqsədilə Texas A&M Universitetinin Biotibbi Mühəndislik Departamentinin tədqiqatçıları fərdiləşdirilə bilən yeni damar-çip sistemi yaradıblar. Bu yanaşma alimlərə damar xəstəliklərini daha real şəkildə öyrənməyə və yeni dərmanların sınağı üçün güclü platforma əldə etməyə imkan verir.

Damar-çiplər mikrofluidik qurğulardır və insan qan damarlarını çox kiçik miqyasda təqlid etmək üçün nəzərdə tutulub. Onlar konkret pasiyentə uyğunlaşdırıla bilər və heyvanlardan istifadə etmədən qan axınını və potensial müalicə üsullarını araşdırmağa imkan yaradır. Biotibbi mühəndislik üzrə magistr tələbəsi Cennifer Li doktor Abhişek Ceynin laboratoriyasında çalışaraq real qan damarlarında rast gəlinən müxtəlif formaları təkrarlaya bilən inkişaf etmiş damar-çip dizayn edib.

“Şaxələnmiş damarlar var, qəfil genişlənmə ilə xarakterizə olunan anevrizmalar var, həmçinin damarı daraldan stenoz hallar mövcuddur. Bütün bu fərqli damar növləri qan axını modelini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir və axın nəticəsində yaranan sürüşmə gərginliyi damar daxilinə təsir göstərir. Biz məhz bunu modelləşdirmək istəyirdik.” – deyə Li bildirib. 

Düz damar modellərindən daha irəli

Linın işi həmin laboratoriyada aparılmış əvvəlki tədqiqatlara əsaslanır. Bir neçə il əvvəl onun mentoru və keçmiş magistrant doktor Tanmay Mathur düz formalı damar-çip dizayn etmişdi. Hər iki layihə Ceynin rəhbərlik etdiyi Bioilhamlı Translasiyaedici Mikrosistemlər Laboratoriyasında həyata keçirilib. Linın tədqiqatı Lab on a Chip jurnalında dərc olunub və 2025-ci ilin may buraxılışının üz qabığında yer alacaq.

“Biz artıq damar xəstəliklərini əvvəllər mümkün olmayan üsullarla öyrənməyə başlaya bilər. Bu strukturları mürəkkəbləşdirməklə yanaşı, onların daxilinə real hüceyrə və toxuma materialları yerləşdirərək onları canlı edə bilirik. Damar xəstəlikləri məhz bu sahələrdə inkişaf edir, buna görə də onları anlamaq son dərəcə vacibdir,"- deyə Ceyn bildirib. 

Canlı damar-çiplərin mürəkkəbliyinin artırılması

Hazırkı damar-çip dizaynı qan damarlarını daha real şəkildə əks etdirsə də, tədqiqat qrupu işi daha da inkişaf etdirməyi planlaşdırır. Hazırda Linın modeli yalnız endotel hüceyrələrini — yəni damarların daxili qatını təşkil edən hüceyrələri — əhatə edir. Gələcək versiyalarda əlavə hüceyrə növlərinin də daxil edilməsi nəzərdə tutulur. Bu isə müxtəlif toxumaların bir-biri ilə və axan qanla qarşılıqlı təsirini daha yaxşı anlamağa imkan verəcək.

“Biz orqan-çip texnologiyasında ‘dördüncü ölçü’ adlandırdığımız mərhələyə doğru irəliləyirik. Burada yalnız hüceyrələrə və axına deyil, həm də hüceyrələrlə axının daha mürəkkəb memarlıq quruluşlarında qarşılıqlı təsirinə diqqət yetiririk. Bu, sahədə yeni istiqamətdir,” – deyə Ceyn bildirib.

Layihə ABŞ Ordusunun Tibbi Tədqiqat Proqramı, NASA, Biotibbi Qabaqcıl Tədqiqat və İnkişaf İdarəsi, Milli Səhiyyə İnstitutları, ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası, Milli Elm Fondu və Texas A&M Universitetinin İnnovasiya və Translyasiya İnvestisiya Fondları tərəfindən dəstəklənib.

Mənbə: Materiallar Texas A&M Universiteti tərəfindən təqdim olunub. Mətnin orijinal müəllifi Bailey Noahdır.