İran Zəngəzur dəhlizi razılaşmasında ən böyük strateji uduzan kimi qiymətləndirilir

ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında Zəngəzur dəhlizi üzrə sülh sazişinin imzalanması İran üçün ciddi strateji itki kimi dəyərləndirilir.

Ajans.az The Hill-ə istinadən xəbər verir ki,Saziş çərçivəsində Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında, Ermənistan ərazisindən keçən birbaşa avtomobil əlaqəsi yaradılacaq. Marşrut İrəvanın suverenliyi və nəzarəti altında qalacaq.

Bu saziş ABŞ üçün Cənubi Qafqazda möhkəm və uzunmüddətli mövcudluq təminatı kimi qiymətləndirilir. Tərəflər arasında əldə olunan razılaşma Vaşinqtonda “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” və ya TRIPP kimi brend adla təqdim olunub və ABŞ-a bu inkişaf istiqamətində 99 illik güzəşt hüququ verilib.

İran uzun illər ərzində regional tranzit rıçaqlarını və geosiyasi əhəmiyyətini əsasən coğrafi mövqeyinə əsaslanaraq qoruyurdu. Lakin Zəngəzur dəhlizi bu üstünlükləri ciddi şəkildə zəiflədir. Yeni nəqliyyat marşrutu İranı tamamilə kənarda qoyur və Azərbaycanın Naxçıvanla quru əlaqəsini İrana ehtiyac olmadan təmin edir. Bu, Tehranın həm Bakı, həm də Ankara üzərində potensial təsir imkanlarını azaldır.

Bu, İranın Cənubi Qafqazdakı təsirinin azalması ilə yanaşı, ABŞ-ın bölgədə təsir dairəsini genişləndirməsinə şərait yaradır. Regional əlaqələrin formalaşmasında Tehranın yerini Vaşinqtonun tutması İran üçün geosiyasi balansın dəyişməsi deməkdir.

İranın regional təsirinin zəifləməsi təkcə Zəngəzur razılaşması ilə məhdudlaşmır. Suriyada Bəşər Əsəd rejimini dəstəkləmək üçün illərlə çəkilən maliyyə və hərbi xərclər gözlənilən nəticəni verməyib. Livanda isə İranın əsas müttəfiqi olan Hizbullahın mövqeləri zəifləyib.

İsrail və ABŞ arasında baş vermiş 12 günlük hərbi qarşıdurma zamanı İranın nüvə və hərbi obyektlərinə endirilən zərbələr yüksək rütbəli komandirlərin həlak olması və ciddi infrastruktur itkiləri ilə nəticələndi. İranın cavabı məhdud raket zərbələri ilə məhdudlaşdı və bu, onun çəkindirmə qabiliyyətindəki zəiflikləri ortaya qoydu.

Bütün bu uğursuzluqlar daxildəki vəziyyəti də daha da çətinləşdirir. Uzun illərdir davam edən iqtisadi durğunluq, yüksək inflyasiya, su və enerji qıtlığı, eləcə də sərt dini idarəetmə ictimai narazılığı artırıb. Bu səbəbdən, xarici siyasətdəki hər uğursuzluq xalqın hökumətə inamını bir qədər də sarsıdır.

İran prezidenti Məsud Pezeşkian islahatçı imicə malik olsa da, o, İslam Respublikasının sərt struktur çərçivələri ilə məhdudlaşır. Ali Rəhbər Ayətullah Əli Xameneinin simvolik və real hakimiyyəti sistemin sabitliyində həlledici rol oynayır. Onun nüfuzuna dəyəcək hər hansı zərbə siyasi sistemin daha da dərin böhranına səbəb ola bilər.

Trampın təşəbbüs etdiyi Zəngəzur sazişi, onun özünü qlobal sülhməramlı kimi təqdim etməyə və Nobel Sülh Mükafatı əldə etməyə yönəlmiş addım kimi görünə bilər. Lakin sazişin nəticələri simvolikdən daha dərindir: ABŞ bu vasitə ilə regionda qalıcı təsir imkanına sahib olur.

İran üçün isə bu razılaşma, həm iqtisadi, həm də strateji baxımdan növbəti itki deməkdir. Dəhliz İranın regional tranzit mövqeyini zəiflədir, ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı iştirakını artırır və Tehranı regional qərarların kənarında buraxır.

Bütün bunlar fonunda İran xaricdəki uğursuzluqların daxili sabitliyi sarsıtdığı bir dövrəyə daxil olur. Xarici siyasətdə ard-arda yaşanan uğursuzluqlar ölkə daxilindəki siyasi və ictimai gərginliyi daha da artırır. Belə bir vəziyyətdə rejimin ictimai dəstəyi bərpa etmədən davamlılığı sual altına düşə bilər.

Zəngəzur dəhlizi sazişi Cənubi Qafqaz üçün yeni geosiyasi dövr açır. Bu saziş Azərbaycanın regiondakı mövqeyini gücləndirir, ABŞ-ın təsirini artırır və İranı mühüm regional layihələrin kənarında qoyur. Tehran üçün isə bu, həm nüfuz, həm də etibar baxımından ciddi geriləmədir.